تجارت خطرناک مهاجرت در لیبی: از قاچاق تا تأثیرات سیاسی

در سال جاری، نزدیک به ۲۰ هزار نفر از مهاجران، خطر عبور از لیبی به کرت را به جان خریده‌اند. مسیر از سواحل شرقی لیبی به سمت یونان به یک کریدور مهم برای مهاجرت غیرقانونی به اروپا تبدیل شده است، همان‌طور که روزنامه یونانی «کاتیمرینی» گزارش می‌دهد.

به عنوان نمونه، تنها در تاریخ ۲۰ اکتبر، مقامات یونانی ۷۱۰ نفر را در ۱۴ قایق ثبت کردند. روز بعد، صدها نفر دیگر نیز به این کشور رسیدند. بسیاری از قایق‌ها از ناحیه‌ای نزدیک به «توبراک» راهی می‌شوند. به گفته «کاتیمرینی»، مهاجران برای این سفر که حدود یک و نیم روز طول می‌کشد، گاهی تا ۴۰۰۰ دلار به شبکه‌های قاچاق پرداخت می‌کنند.

اهمیت فزاینده این مسیر به افزایش کنترل‌ها بر سایر مسیرهای فرار مربوط می‌شود. پس از آنکه نیروهای شرقی لیبی در سال ۲۰۲۳ به شدت علیه فعالیت‌های قاچاق به سمت ایتالیا اقدام کردند، شبکه‌ها در پایان سال با روش‌های جدیدی به فعالیت‌های خود ادامه دادند: آن‌ها از قایق‌های کوچک‌تر استفاده کرده و بسیاری از حرکت‌ها را به سمت کرت منتقل کردند. بر اساس تحلیلی از «ابتکار جهانی علیه جرم سازمان‌یافته فراملی» (GI-TOC) مستقر در سوئیس، باندهای قاچاقی که قبلاً با کالاها، وسایل نقلیه و مواد مخدر تجارت می‌کردند، به قاچاق انسان نیز روی آورده‌اند. در اطراف توبراک، قایق‌ها گاهی در محل ساخته می‌شوند و مهاجران در خانه‌هایی نزدیک به سواحل منتظر حرکت خود هستند، به گفته کارشناسان.

تجارت در یک سیستم قدرت غیررسمی

قاچاق انسان در لیبی به شدت با آنچه که به اصطلاح «اقتصاد درگیری» نامیده می‌شود، در هم تنیده است: بازیگران مسلح می‌توانند از طریق کنترل بازارهای غیررسمی و مسیرهای حمل و نقل، منابع اقتصادی و نفوذ سیاسی کسب کنند. در عین حال، مقامات محلی می‌توانند از اقدامات علیه قاچاق برای دریافت حمایت مالی یا سیاسی بهره‌برداری کنند. این مکانیزم‌ها در مطالعه‌ای از «چتم هاوس»، اندیشکده بریتانیایی، در مورد نقاط ترانزیت «کوفرا»، «سبها» و «زاویه» توصیف شده است. اما برای مسیر توبراک به کرت، چنین درهم‌تنیدگی‌ای هنوز به‌طور مشخص اثبات نشده است.

هگر علی، کارشناس علوم سیاسی در «موسسه آلمانی مطالعات جهانی و منطقه‌ای» (GIGA)، در گفت‌وگو با «DW» می‌گوید: "هنوز هم یک تجارت کامل حول مسیرهای قاچاق شکل گرفته است - چه در مورد سلاح‌ها، کالاها، انسان‌ها یا مواد مخدر." در مکان‌هایی که ارتباطات، وسایل حمل و نقل و ساختارهای حفاظتی از قبل موجود است، تجارت غیرقانونی با مهاجران می‌تواند به شبکه‌های موجود ملحق شود.

در شرق این کشور که به دو بخش سیاسی تقسیم شده، قدرت عمدتاً در دست «ژنرال خلیفه حفتر» و ساختارهای نظامی و سیاسی مرتبط با او قرار دارد. همچنین پسران او، به‌ویژه «صدام حفتر»، دارای موقعیت‌های مهمی هستند. اینکه آیا قاچاقچیان در سواحل با شبکه‌های خانواده حفتر ارتباط دارند، مشخص نیست. به گفته هگر علی، حتی تصور کنترل بازارهای غیررسمی می‌تواند نفوذ سیاسی ایجاد کند: "هر چه کنترل ظاهری بیشتری بر این بازار داشته باشید، نفوذ بیشتری نیز خواهید داشت." کسی که بتواند بر حرکت‌ها تأثیر بگذارد یا آن‌ها را متوقف کند، می‌تواند اهمیت خود را در برابر سایر بازیگران نشان دهد.

عملیات‌های عمومی علیه قاچاقچیان نیز می‌تواند به مشروعیت سیاسی کمک کند: "شما خود را به عنوان کسی معرفی می‌کنید که می‌تواند نظم ایجاد کند و جلوی مهاجرت را بگیرد،" علی می‌گوید، با نگاهی به تصمیم‌گیرندگان سیاسی در شرق لیبی. اما او تأکید می‌کند که ارتباطات خانواده حفتر با شبکه‌های قاچاق به‌طور مشخص اثبات نشده است.

منافع ژئوپولیتیک

مسیر مهاجرت از شرق لیبی به کرت همچنین در زمینه رقابت در دریای مدیترانه شرقی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. در تاریخ ۲۰ اکتبر، پارلمان در توبراک، شرق لیبی، توافق‌نامه‌ای در مورد حقوق دریا با ترکیه را تصویب کرد که آنکارا در ابتدا در سال ۲۰۱۹ تنها با دولت رقیب در طرابلس توافق کرده بود. این تصمیم نشان‌دهنده نزدیکی بین ترکیه و اردوگاه حفتر است، که آنکارا در جنگ داخلی لیبی برای مدت طولانی با آن به‌صورت نظامی درگیر بود. هر دو طرف منافع اقتصادی و استراتژیک را دنبال می‌کنند، همچنین با توجه به پروژه‌های انرژی احتمالی. یونان این توافق را رد کرده است، زیرا آن را نقض حقوق دریایی و اقتصادی خود در اطراف جزایر مانند کرت و رودس می‌داند.

کرت بین رونق گردشگری و بحران پناهندگان

ارتباط مستقیم بین این توافق و افزایش تعداد ورودها اثبات نشده است. اما هگر علی به‌طور کلی معتقد است که ممکن است مهاجرت در درگیری‌های ژئوپولیتیک به‌عنوان یک اهرم فشار استفاده شود. او تأکید می‌کند که کنترل حرکت‌ها توسط رهبری حفتر یا اطرافیانش هنوز اثبات نشده است.

معضل اروپا

برای جلوگیری از حرکت گروه‌های مهاجر از طریق دریای مدیترانه، اتحادیه اروپا با مقامات و بازیگران امنیتی لیبی همکاری می‌کند، هرچند ارتباطات آن‌ها با گروه‌های مسلح و مشروعیت سیاسی آن‌ها مورد سوال است. جغرافی‌دان «آندریاس دیتمن» از دانشگاه «گیسن» به تناقض این سیاست اشاره می‌کند: همکاری می‌تواند به کنترل مهاجرت کمک کند، اما در عین حال نیز می‌تواند قدرت‌های محلی را تقویت کند.

"اگر مسئولان در شرق لیبی واقعاً بتوانند بر حجم و زمان چنین حرکاتی تأثیر بگذارند، می‌توانند با این کار اهمیت استراتژیک خود را در برابر دولت‌های اروپایی نشان دهند،" دیتمن در گفت‌وگو با «DW» می‌گوید.

وضعیت بسیاری از مهاجران چقدر وخیم است، همچنین گزارشی از «سازمان بین‌المللی مهاجرت» (IOM) بر اساس داده‌های ماه‌های مه و ژوئن ۲۰۲۶ نشان می‌دهد. طبق این گزارش، حدود ۹۵۰ هزار مهاجر و پناهنده ثبت‌شده در لیبی زندگی می‌کنند. بسیاری از آن‌ها تنها دسترسی محدودی به خدمات پزشکی دارند و کمبود مجوزهای اقامت و کار، وابستگی آن‌ها به ساختارهای غیررسمی و خطر استثمار را افزایش می‌دهد.