اعتبارسنجی بازار داوطلبانه کربن: آیا جبران انتشار دیاکسید کربن واقعاً مؤثر است؟
یک تن دیاکسید کربن در یک نقطه از دنیا تولید کنید و یک تن دیگر را در جای دیگر جبران کنید — این اصل بنیادین بازار معامله گواهیهای کربن است. شرکتهایی مانند نتفلیکس یا فولکسواگن، برای جبران انتشار گازهای گلخانهای خود، بهصورت داوطلبانه در پروژههای حفاظت از آب و هوا در سراسر جهان سرمایهگذاری میکنند. این پروژهها شامل حفاظت از جنگلها، کاشت درخت، ذخیرهسازی کربن در مراتع و یا جایگزینی منابع انرژی آلاینده با منابع پاک میشوند. بسیاری از این طرحها در کشورهای جنوب جهانی واقع شدهاند، جایی که زمینهای وسیعی در دسترس است و اجرای اقدامات کاهش انتشار گازهای گلخانهای اغلب از نظر هزینه مقرونبهصرفهتر است.
با این حال، اغلب مشکل اساسی در این بازار، اثبات واقعی بودن میزان دیاکسید کربن جذبشده یا جلوگیریشده است. همچنین، شفافیت در مسیر پول و اینکه آیا این منابع بهطور واقعی به دست ذینفعان محلی میرسد، همواره مورد بحث بوده است. افزون بر این، این پروژهها میتوانند منجر به اختلافاتی در مورد حقوق زمین و مشارکت مردم محلی شوند.
نحوه عملکرد بازار گواهیهای دیاکسید کربن
شرکتها با خرید گواهیهای کربن، اقدام به جبران انتشار گازهای گلخانهای میکنند که خود ایجاد کردهاند. این نوع جبران، امری داوطلبانه است و در چارچوب سیستم دولتی تجارت مبتنی بر سهم انتشار گازهای گلخانهای قرار نمیگیرد. برای شرکتها، این گواهیها تنها در جهت بهبود عملکرد زیستمحیطی شان نیست، بلکه ابزاری راهبردی در بازاریابی و تصویر عمومی نیز محسوب میشود — بهویژه زمانی که از عبارت «خنثیکربن» در تبلیغات استفاده میکنند. اما از ۲۷ سپتامبر ۲۰۲۶، تبلیغات مبتنی بر خنثیکربن در اتحادیه اروپا، در صورتی که این خنثیسازی تنها از طریق جبرانهای خارجی حاصل شده باشد، ممنوع اعلام شده است.
کیفیت پایین و ابهام در اثرات واقعی کربنی
پولی که شرکتها در گواهیهای کربن سرمایهگذاری میکنند، به پروژههای حفاظت از آب و هوایی در سراسر جهان واریز میشود. این پروژهها متنوع هستند: در نپال، چولههای کممصرف توزیع میشوند تا مقدار چوب مصرفی برای پخت و پز کاهش یابد. در آفریقای جنوبی، پنلهای خورشیدی دیزلژنراتورها را جایگزین میکنند. برخی دیگر از طرحها بر کاشت درخت یا افزایش ذخیره کربن در مراتع تمرکز دارند.
سازمانهای گواهیدهنده مانند Verra نقش کلیدی در این زمینه دارند. این سازمان غیرانتفاعی، پروژهها را بر اساس استاندارد «کربن تأییدشده» (Verified Carbon Standard) ارزیابی میکند و طبق ادعای خود، بیش از ۴۰۰۰ پروژه در ۱۳۴ کشور را ثبت کرده و حدود یک میلیارد گواهی صادر کرده است. هر گواهی معادل یک تن دیاکسید کربن است.
اما کیفیت یک پروژه جبرانی به این بستگی دارد که آیا واقعاً انتشار اضافی دیاکسید کربن را کاهش داده یا جلوگیری کرده است. در مورد پروژههای حفاظت از جنگل یا مدیریت مراتع، اغلب دادههای مرجع کافی برای مقایسه وجود ندارد. در این شرایط، یک سناریوی مرجع مدلسازی میشود تا برآورد شود که در صورت عدم اجرای پروژه، چه میزان انتشار اتفاق میافتاد. بهعنوان مثال، آژانس محیط زیست فدرال آلمان (UBA) این روش را با یک پروژه توربین بادی توضیح میدهد: انتشار گازهای گلخانهای ناشی از این توربین با سناریوی مرجع — یعنی تولید برق از سوختهای فسیلی — مقایسه میشود و تفاوت بین دو حالت بهعنوان کاهش انتشار محاسبه میشود.
ژولیت دو گرانپره از مؤسسه نیو کلایمت (New Climate Institute) هشدار میدهد که اغلب این سناریوها بهگونهای تنظیم میشوند که تفاوت بین دو حالت بیشتر به نظر برسد و در نتیجه، تعداد بیشتری گواهی صادر شود. بر اساس چندین مطالعه، بخش قابلتوجهی از این گواهیها از کیفیت پایینی برخوردارند و کاهش واقعی انتشار را نشان نمیدهند.
در بدترین حالت، جبران انتشار میتواند اثر معکوس داشته باشد. دو گرانپره توضیح میدهد: «میتواند مواردی پیش بیاید که گواهیهای کربن بهجای کمک به آب و هوای زمین، به آن آسیب برسانند.» این اتفاق زمانی رخ میدهد که یک پروژه کمتر از آنچه ادعا میکند دیاکسید کربن ذخیره کند، اما همچنان از این گواهیها برای توجیه ادامه انتشار گازهای گلخانهای و کاهش تلاش برای کاهش واقعی انتشار استفاده شود.
نقض استقلال و تعارض منافع در سازمانهای گواهیدهنده
رومن هرِه از سازمان حقوق بشری FIAN، استقلال کافی در سازمان Verra را زیر سؤال میبرد. این سازمان خصوصی از ثبت و صدور گواهیهای کربن درآمدزایی میکند و طبق گفته هرِه، این منابع درآمدی بیش از ۹۰ درصد از کل درآمد آن را تشکیل میدهد. علاوه بر این، در شوراهای مشورتی این سازمان، نمایندگان شرکتهایی مانند نتفلیکس یا متا حضور دارند که خود مستقیماً از بازار گواهیهای کربن بهره میبرند.
ژولیت دو گرانپره همچنین به نقش واسطههای میانجی اشاره میکند که در این زنجیره درآمدزایی مشارکت دارند. یک مطالعه توسط سازمان Carbon Market Watch نشان داده است که بسیاری از این واسطهها در کشورهای شمال جهانی مستقر هستند. این موضوع موجب میشود که تنها بخش کوچکی از منابع مالی به دست مردم محلی برسد و مسیر توزیع پول بهطور کلی نامشخص بماند.
نمونه مناقشهبرانگیز: پروژه لونگیدو-موندولی در تانزانیا
پروژه لونگیدو-موندولی در شمال تانزانیا نمونهای از این ناشفافیت است. در این طرح، قبیله مسایی باید گلههای خود را بر اساس برنامههای مشخصی چرایی دهند تا ذخیره کربن در خاک افزایش یابد. شرکت فولکسواگن کلایمت پارتنر بهطور اصلی این پروژه را تأمین مالی میکند، اما هیچگونه جزئیاتی درباره قیمتها یا شرایط قرارداد افشا نمیکند. سازمان Forest Peoples Programme تخمین زده است که تنها حدود شش درصد از کل منابع مالی به دست چوپانان محلی میرسد.
این پروژه همچنین نشان میدهد که چگونه پروژههای کربنی میتوانند الگوهای سنتی استفاده از زمین را تغییر دهند. قبیله مسایی بهصورت سنتی گلههای خود را به سمت مناطقی که آب و علوفه در دسترس است هدایت میکنند. اما برنامههای جدید چرایی و قراردادهای منفرد بین برخی از دهکدهها و مقامات محلی میتوانند این آزادی حرکت را محدود کنند. جوزف اولانگی، وکیل قبیله مسایی، انتقاد میکند که این قراردادها با شوراهای دهکدهای و حکومتهای محلی منعقد شدهاند، در حالی که چوپانانی که واقعاً از زمین استفاده میکنند، هرگز رضایت آگاهانه خود را اعلام نکردهاند.
تکرار مناقشات در مناطق دیگر
چنین تعارضاتی تنها مختص تانزانیا نیست. در شمال کنیا، گزارشهایی وجود دارد که نشان میدهد نگهبانان (Ranger) در یک پروژه مرتبط با نتفلیکس تلاش کردهاند با استفاده از زور، برنامههای چرایی جدید را اجرا کنند. همچنین در منطقه آمازون، پروژههای حفاظت از جنگل که توسط شرکتهایی مانند E.ON و والمارت حمایت میشوند، میتوانند استفاده سنتی جوامع بومی از جنگل را محدود کنند.
انسانشناس مایکل بولیگ، «مطالعات موفق و مثبت» (Best-Case-Studies) را که هم از نظر زیستمحیطی مؤثر و هم از نظر اجتماعی متوازن باشند، فقدان میکند. او تأکید میکند که برای دستیابی به گواهیهای باکیفیت، شفافیت، نظارت مستقل و محاسبه قابلبررسی از کاهش انتشار اضافی ضروری است. این معیارها را شورای صلحآمیز بازار داوطلبانه کربن (Integrity Council for the Voluntary Carbon Market) نیز بهعنوان استانداردهای کیفیت در این حوزه تأیید کرده است.
توجه به تنوع زیستی و حقوق بشر
آژانس محیط زیست فدرال آلمان همچنین تأکید میکند که پیامدهای احتمالی این پروژهها بر تنوع زیستی و محیط زیست نیز باید مورد توجه قرار گیرد. اما مهمتر از آن، حقوق بشر و مشارکت جوامع محلی است. اعلامیه سازمان ملل متحد در مورد حقوق جوامع بومی، بر لزوم رضایت آزاد، پیشین و آگاهانه (FPIC) تأکید دارد. این بدان معناست که ذینفعان محلی باید بهصورت شفاف و قابل فهم درباره مزایا، معایب و ریسکهای احتمالی مطلع شوند، تحت فشار قرار نگیرند و حق رد کردن پروژه را داشته باشند.
این پروژهها، اگرچه با اهداف زیستمحیطی خوبی آغاز میشوند، اما بدون نظارت دقیق، شفافیت کامل و مشارکت واقعی جوامع محلی، میتوانند به جای کمک به آب و هوای زمین، به منبعی برای تضادات اجتماعی و حتی تشدید نابرابری تبدیل شوند.
پیوند منبع اصلی: لینک